Osamostaljenje Slovenije odvijalo se manje od dvije godine: na plebiscitu 23. decembra 1990. velika većina glasača odlučila se za samostalnu državu, 25. juna 1991. skupština je usvojila Osnovnu ustavnu povelju, a nakon desetodnevnog rata i tromjesečnog moratorija Sloveniju je 15. januara 1992. priznala Evropska zajednica. U nastavku su ključni koraci, brojke i ljudi koji su obilježili taj put.
Pozadina: kraj hladnog rata i slovensko proljeće
Slovenska nezavisnost nije nastala preko noći. Krajem osamdesetih hladni rat je popuštao, komunistički režimi u istočnoj Evropi počeli su padati, a Jugoslaviju su tresli ekonomska kriza i sve oštriji sporovi među republikama. U Sloveniji je u februaru 1987. izašao 57. broj časopisa Nova revija, koji se često smatra jednim od temelja ideje o samostalnosti.
Uslijedili su osnivanje Zbora za ustav (februar 1989), čitanje Majske deklaracije na ljubljanskom Kongresnom trgu (8. maja 1989) i ustavni amandmani kojima je u septembru 1989. ukinuta vodeća uloga Saveza komunista. Na prvim višestranačkim izborima poslije Drugog svjetskog rata, 8. aprila 1990, pobijedila je koalicija Demos na čelu s dr. Jožeom Pučnikom, a za predsjednika Predsjedništva republike izabran je Milan Kučan.
Plebiscit 23. decembra 1990.
Ideju plebiscita Demos je predstavio u novembru 1990, a skupština je 6. decembra usvojila zakon o plebiscitu s 203 glasa za i nijednim protiv. Predsjedništvo SFRJ proglasilo je glasanje neustavnim, ali je ono ipak održano na oko 4.250 biračkih mjesta. Rezultate je 26. decembra zvanično objavio predsjednik skupštine dr. France Bučar.
| Podatak | Rezultat |
|---|---|
| Izlaznost | 93,2 % birača |
| Glasovi ZA | 1.289.369 (95 % glasača, 88,5 % svih birača) |
| Glasovi PROTIV | 57.877 (4 %) |
| Nevažeći listići | 12.412 (0,9 %) |
Pučnik je te večeri u Cankarjevom domu u Ljubljani izgovorio rečenicu koja je postala simbol plebiscita: »Jugoslavije više nema. Sada se radi o Sloveniji.« Detaljan pregled događaja dostupan je na stranici slovenske vlade o godišnjici plebiscita (na slovenskom jeziku).
Osnovna ustavna povelja o samostalnosti i nezavisnosti
Plebiscit je obavezao skupštinu da u roku od šest mjeseci usvoji sve potrebne akte. To se desilo 25. juna 1991, kada je skupština usvojila Deklaraciju o nezavisnosti i Osnovnu ustavnu povelju o samostalnosti i nezavisnosti Republike Slovenije. Povelja je odredila da savezni zakoni u Sloveniji više ne važe i prenijela nadležnosti federacije na republiku. Svečano proglašenje održano je sutradan, 26. juna, na Trgu republike u Ljubljani.
Desetodnevni rat
Jugoslovenska narodna armija (JNA) već je 26. juna pokušala zauzeti granične prelaze, a zvaničnim početkom rata smatra se 27. juni 1991. Slovenska Teritorijalna odbrana i milicija blokirale su oklopne kolone, postavljale barikade i presijecale puteve snabdijevanja, a ponegdje je dolazilo i do direktnih borbi.
- Trajanje: od 27. juna do 7. jula 1991, uz više od 70 većih i manjih sukoba.
- Žrtve: na slovenskoj strani 19 poginulih i 182 ranjena, na strani JNA 45 poginulih i 146 ranjenih; poginulo je i 12 stranih državljana.
- Zarobljeni: slovenske snage zarobile su 4.693 pripadnika JNA i 252 pripadnika savezne milicije.
- Ključna mjesta: aerodrom Brnik, Trebnje, Vrhpolje, Divača i brojni granični prelazi.
Od Brijuna do međunarodnog priznanja
Rat je 7. jula 1991. okončala Brijunska deklaracija, postignuta uz posredovanje Evropske zajednice. Slovenija je na tri mjeseca zamrznula provođenje akata o nezavisnosti, a zauzvrat je dobila primirje i povlačenje vojske u kasarne.
- 8. oktobar 1991: moratorij ističe, Slovenija uvodi tolar i vlastitu carinsku službu.
- 25–26. oktobar 1991: posljednji vojnici JNA napuštaju Sloveniju preko luke Koper.
- 23. decembar 1991: skupština usvaja novi Ustav Republike Slovenije.
- 15. januar 1992: Sloveniju priznaju države Evropske zajednice (Njemačka je priznanje najavila još 19. decembra 1991).
- 22. maj 1992: Slovenija postaje članica Ujedinjenih nacija.
Predsjednici Slovenije nakon osamostaljenja
Ustav iz decembra 1991. uveo je funkciju predsjednika republike, kojeg građani biraju direktno na pet godina. Do sada su tu dužnost obavljali:
- Milan Kučan (1992–2002), prethodno predsjednik Predsjedništva u vrijeme osamostaljenja;
- Janez Drnovšek (2002–2007), prethodno dugogodišnji premijer;
- Danilo Türk (2007–2012);
- Borut Pahor (2012–2022);
- Nataša Pirc Musar (od decembra 2022), prva žena na čelu države.
Kako se Slovenija danas sjeća osamostaljenja
Osamostaljenje obilježavaju tri datuma: 25. juni je Dan državnosti, 26. decembar Dan samostalnosti i jedinstva (godišnjica objave rezultata plebiscita), a 25. oktobar Dan suvereniteta, u znak sjećanja na odlazak posljednjeg vojnika JNA. Ko želi istražiti ovaj period na terenu, može posjetiti Trg republike u Ljubljani, spomenik poginulima na groblju Žale te granične prelaze i mjesta sukoba, gdje danas stoje spomen-obilježja.
Česta pitanja
Kada se Slovenija osamostalila?
Skupština je samostalnost proglasila 25. juna 1991, a svečano proglašenje bilo je 26. juna. Priznanje Evropske zajednice uslijedilo je 15. januara 1992.
Koliko je ljudi na plebiscitu glasalo za nezavisnost?
Za samostalnu Sloveniju glasalo je 1.289.369 ljudi, odnosno 95 % glasača ili 88,5 % svih birača, uz izlaznost od 93,2 %.
Šta je Osnovna ustavna povelja?
Osnovna ustavna povelja o samostalnosti i nezavisnosti Republike Slovenije, usvojena 25. juna 1991, pravni je akt kojim je Slovenija preuzela nadležnosti federacije i postala samostalna država.
Koliko je trajao rat u Sloveniji?
Desetodnevni rat trajao je od 27. juna do 7. jula 1991, kada je potpisana Brijunska deklaracija. Na slovenskoj strani poginulo je 19 ljudi.
Ko je bio prvi predsjednik samostalne Slovenije?
Prvi predsjednik republike bio je Milan Kučan, od 1992. do 2002; u vrijeme osamostaljenja bio je predsjednik Predsjedništva.
